Nhiều người mở công ty vì giỏi một nghề. Làm bánh ngon, sửa máy khéo, chạy quảng cáo hiệu quả, chốt sale tốt. Rồi một ngày họ nghỉ việc, thuê mặt bằng hoặc mở fanpage, và tin rằng mình vừa trở thành doanh nhân.
Michael E. Gerber, trong The E-Myth Revisited, nói đó thường không phải là bước nhảy sang kinh doanh. Đó là lúc một nhà chuyên môn giỏi quyết định tự thuê chính mình. Và vì trong đầu vẫn chỉ có một người làm việc, doanh nghiệp mới rất nhanh trở thành một chỗ làm vất vả hơn công ty cũ.
Ba người trong một đầu
Gerber cho rằng mỗi chủ doanh nghiệp nhỏ đều mang trong mình ba vai. Ba vai này không hợp nhau, và hầu hết rắc rối vận hành đến từ việc một vai thắng áp đảo hai vai còn lại.
Doanh nhân sống ở tương lai. Người này nhìn cơ hội, khó chịu với hiện trạng, liên tục hỏi “nếu thì sao”. Doanh nhân muốn biến một ý tưởng thành thứ gì đó lớn hơn chính mình. Không có vai này, doanh nghiệp không có hướng.
Nhà quản lý sống bằng trật tự. Người này muốn kế hoạch, quy trình, lịch, số liệu, sự đoán trước được. Không có vai này, ý tưởng của doanh nhân chỉ là hỗn loạn.
Nhà chuyên môn sống ở hiện tại và yêu chính công việc. Thợ bánh muốn làm bánh. Kế toán muốn vào sổ. Người chạy quảng cáo muốn tối ưu chiến dịch. Nhà chuyên môn không muốn họp về “tầm nhìn”. Người này muốn làm cho xong, làm cho đúng, làm bằng tay mình.
Ba người này kéo nhau theo ba hướng. Doanh nhân phá cái trật tự mà nhà quản lý vừa dựng. Nhà quản lý kìm những ý tưởng mới vì chúng làm rối hệ thống. Nhà chuyên môn ghét cả hai, vì họ kéo mình ra khỏi công việc thật.
Cơn động kinh của người thợ giỏi
Gerber gọi khoảnh khắc nghỉ việc để mở tiệm là “cơn động kinh doanh nhân”.
Người thợ giỏi nhìn ông chủ và nghĩ: mình làm phần khó nhất, sao tiền lại về túi người khác? Rồi người đó mở công ty. Vài tháng đầu rất hào hứng. Khách khen. Đơn về. Cảm giác tự do là thật.
Sau đó đơn nhiều hơn khả năng một người làm. Có khách phàn nàn. Có hóa đơn chưa thu. Có việc không ai nhớ trừ chính chủ. Lúc này doanh nhân trong đầu gần như biến mất. Nhà quản lý cũng chưa được xây. Chỉ còn nhà chuyên môn, và nhà chuyên môn làm mọi thứ: giao hàng, trả lời tin nhắn, sửa lỗi, chốt đơn, tuyển người, rồi vẫn tự làm lại phần việc vừa giao vì “không ai làm bằng mình”.
Gerber ước lượng tỷ lệ thường gặp trong đầu chủ nhỏ là khoảng 10% doanh nhân, 20% nhà quản lý và 70% nhà chuyên môn. Doanh nghiệp vì thế không được thiết kế như một công ty. Nó được thiết kế như một chỗ làm cho đúng một người.
Giả định chết người
Đi kèm với cú nhảy đó là một giả định: giỏi việc chuyên môn thì hiểu cách kinh doanh việc đó.
Làm bánh ngon không có nghĩa là biết giá vốn, biết tuyển người bán hàng, biết viết quy trình để người khác làm ra chiếc bánh giống ngày hôm qua. Chạy quảng cáo giỏi không có nghĩa là biết định giá dịch vụ, biết khi nào nên từ chối khách, biết xây một quy trình bàn giao mà không cần mình ngồi cạnh.
Nghề và doanh nghiệp là hai việc khác nhau. Nghề tạo ra sản phẩm. Doanh nghiệp tạo ra một cách làm ra sản phẩm đó lặp lại được, kể cả khi chủ vắng mặt.
Dấu hiệu nhà chuyên môn đang thắng
Bạn không cần đọc hết một cuốn sách để nhận ra vai nào đang cầm lái. Một vài dấu hiệu khá rõ:
- Mọi việc quan trọng đều phải qua tay bạn trước khi xong.
- Nghỉ một ngày là nhóm chat tắc, đơn chậm, hoặc chất lượng lệch.
- Bạn bận đến mức không còn thời gian nghĩ xem tháng sau công ty nên khác đi chỗ nào.
- Thuê người rồi vẫn tự làm lại, vì giao việc chậm hơn tự làm.
- Doanh thu tăng nhưng bạn mệt hơn, không rảnh hơn.
Đó không phải dấu hiệu của một doanh nghiệp đang lớn. Đó là dấu hiệu của một chỗ làm đang quá tải.
Việc đáng làm sau khi nhận ra
Chương này không bảo bạn bỏ nghề. Nó bảo bạn ngừng để nhà chuyên môn quyết định mọi thứ.
Việc thực tế hơn là tách ba vai ra, dù lúc đầu chỉ trên giấy:
- Viết ra việc gì đang thực sự cần tầm nhìn: khách hàng nào nên theo đuổi, thứ gì không bán nữa, doanh nghiệp này tồn tại để làm gì.
- Viết ra việc gì cần trật tự: bước nào lặp lại mỗi tuần, ai được quyền quyết, thế nào là làm xong.
- Viết ra việc chuyên môn nào chỉ có bạn làm được hôm nay, và việc nào người khác làm được nếu có hướng dẫn rõ.
Một quy trình một trang, một checklist bàn giao, một buổi trong tuần chỉ để nhìn công việc từ ngoài vào: những thứ nhỏ đó là lúc nhà quản lý và doanh nhân được lên tiếng. Không có chúng, lịch của bạn sẽ tiếp tục bị nhà chuyên môn lấp đầy.
Doanh nghiệp nhỏ không thất bại chỉ vì chủ chưa giỏi nghề. Nhiều cái thất bại vì chủ giỏi nghề quá, và chưa bao giờ xây một việc gì đó chạy được khi mình không có mặt.